शेअर बाजारात लाल रंगाची लाट दिसते आणि टीव्ही-न्यूजवर घसरणीच्या बातम्या चालू होतात, तेव्हा नवीन असो वा जुने, अनेक गुंतवणूकदारांच्या पोटात भीतीचा गोळा येतो. पोर्टफोलिओमध्ये लाल रंग दिसू लागल्यावर शेअर्स विकून बाहेर पडण्याची घाई बऱ्याच जणांना होते.
पण शेअर बाजाराचा इतिहास सांगतो: बाजारातील घसरण (Market Crash) ही असामान्य गोष्ट नसून ती शेअर बाजाराची एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.
गेल्या ३० वर्षांत भारतीय शेअर बाजाराने घोटाळे, जागतिक आर्थिक मंदी, महामारी आणि युद्धाचे चटके सहन केले आहेत. पण प्रत्येक मोठ्या क्रॅशनंतर बाजाराने जोरदार पुनरागमन केले आहे आणि ज्यांनी संयम ठेवला, त्यांना चांगला परतावा मिळाला आहे.
भारतीय शेअर बाजारातील सर्वात मोठ्या घसरणीचा इतिहास
इतिहास पाहिला तर लक्षात येईल की बाजारात वेळोवेळी चढ-उतार येतच असतात:
| वर्ष | संकट / कारण | बाजारातील घसरण (%) | मुख्य कारण |
| १९९२ | हर्षद मेहता घोटाळा | ▼ ५३.५८% | बँकिंग आणि शेअर बाजारातील गैरव्यवहार |
| २००१ | डॉट-कॉम क्रॅश | ▼ ३९.५७% | जागतिक आयटी आणि इंटरनेट कंपन्यांचा फुगवटा फुटणे |
| २००१ | केतन पारेख घोटाळा | ▼ ३८.५५% | सर्क्युलर ट्रेडिंग आणि शेअर्समधील हेरफेर |
| २००८ | जागतिक आर्थिक मंदी (GFC) | ▼ ६४.५५% | अमेरिकेतील सबप्राइम क्रायसिस आणि लेहमन ब्रदर्स संकट |
| २०१५ | चीन मार्केट क्रॅश | ▼ २५.००% | चिनी चलनाचा अवमूल्यन आणि जागतिक मंदीची भीती |
| २०२० | कोविड-१९ महामारी | ▼ ३९.४०% | कोरोनामुळे जगभरात लागलेले लॉकडाऊन |
| २०२२ | रशिया-युक्रेन युद्ध | ▼ १४.४९% | महागाई, कच्च्या तेलाचे भडकलेले भाव आणि जागतिक पुरवठा खंडित होणे |
| २०२६ | मध्य पूर्व (Middle East) संघर्ष | ▼ १५.४३% | जागतिक राजकीय तणाव आणि ऊर्जेच्या किमतींवरील परिणाम |
(टीप: निर्देशांकाच्या उच्चांक आणि नीचांकाच्या आधारे ही टक्केवारी दर्शवली आहे. वेगवेगळ्या इंडेक्सनुसार आकडेवारीत किरकोळ फरक असू शकतो.)
३० वर्षांच्या इतिहासातून ३ महत्त्वाचे धडे
१. कारणे बदलतात, पण अस्थिरता (Volatility) कायम राहते
१९९२ च्या घोटाळ्यापासून ते २०२० च्या महामारीपर्यंत आणि अलीकडच्या जागतिक तणावापर्यंत, प्रत्येक क्रॅशमागे वेगळे कारण होते. बाजार कधी कोसळेल हे तंतोतंत सांगणे कोणालाही शक्य नाही. पण अस्थिरता ही शेअर बाजाराची मूलभूत प्रवृत्ती आहे, हे स्वीकारणे गरजेचे आहे.
२. सर्वात मोठ्या घसरणीनंतरच मोठी तेजी येते
२००८ च्या मंदीमध्ये भारतीय बाजार ६४% पेक्षा जास्त कोसळला होता. त्यावेळी अनेक गुंतवणूकदारांना वाटले की आता सर्व संपले. परंतु, ज्यांनी त्या कठीण काळात संयम राखला, त्यांच्या भांडवलामध्ये पुढील काही वर्षांत मोठी वाढ झाली. (खाली दिलेली इमेज बघा आणि या सगळ्या क्रॅशची तारीख आणि त्यानंतरची तेजी)
३. घसरण म्हणजे खरेदीची संधी
दीर्घकालीन (Long-term) गुंतवणूकदारांसाठी प्रत्येक मोठी घसरण ही चांगल्या कंपन्यांचे शेअर्स सवलतीच्या दरात (Discounted Price) खरेदी करण्याची संधी असते. घसरणीत घाबरून शेअर्स विकणारे नुकसान सहन करतात, तर शिस्तबद्ध गुंतवणूकदार भविष्यासाठी संपत्ती निर्माण करतात.
घसरत्या बाजारात गुंतवणूकदारांनी काय करावे?
- अ‍ॅसेट अलोकेशन (Asset Allocation) ठेवा: सर्व पैसे एकाच ठिकाणी न लावता इक्विटी, डेट (FD/Bonds) आणि सोन्यामध्ये योग्य प्रमाणात वाटून ठेवा.
- SIP चालू ठेवा: बाजारात घसरण झाल्यावर SIP थांबवण्याची चूक करू नका. घसरणीच्या काळात SIP द्वारे अधिक युनिट्स कमी भावात मिळतात (Rupee Cost Averaging).
- योग्य कालावधी निवडा: ज्या पैशांची तुम्हाला पुढील ३ ते ५ वर्षांत गरज आहे, ते पैसे थेट शेअर बाजारात गुंतवू नका.
- घाईघाईत निर्णय टाळा:केवळ भाव कमी झाला म्हणून नव्हे, तर कंपनीची आर्थिक स्थिती (Fundamentals) मजबूत आहे का हे पाहूनच निर्णय घ्या.
थोडक्यात सांगायचे तर…
शेअर बाजारातील चढ-उतार हे प्रवासातील स्पीड ब्रेकर्ससारखे असतात. ते तुमचा प्रवास थोडा थांबवू शकतात, पण ध्येयापर्यंत पोहोचण्यापासून रोखू शकत नाहीत. अस्थिरतेला घाबरण्याऐवजी ती गुंतवणुकीचा एक भाग म्हणून स्वीकारा आणि दीर्घकालीन ध्येयावर लक्ष केंद्रित करा.